[دین در جهانی میان بیم و امید :با نگاهی به ایران]خلاصه مقاله برای همایش انجمن جامعه شناسی ایران 1401

 [1 در 1 1 1 و 1 :با 1 به  1 1 معاصر و کنونی ]

خلاصه 1 1 1 1 جامعه 1 ایران -خرداد 1401

تحولات جامعه ای/ تغییرات دینی ، معنوی ، اخلاقی :

با نگاهی به آنومی جامعه ایران معاصر- در میانه هراس اخلاقی،بیم فرهنگی،امید اجتماعی a

سید محمود نجاتی حسینی(خراسانی)b

 

***

چکیده

خصیصه کنونی بنیانی جامعه ایران معاصر قرار گرفتن در یک وضعیت"آنومیک"است:"در میانه هراس اخلاقی،بیم فرهنگی، امید اجتماعی". اما خود این وضعیت آنومیک هم ناشی از هم افزایی دو دترمینانت مهم است : "تحولات جامعه ای" و به تبع آن  "تغییرات دینی، معنوی، اخلاقی ".این ها نقطه ارشمیدسی مساله اصلی و  شالوده ایران معاصرند:"بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت".در بحث حاضر از حیث جامعه شناختی استدلال خواهیم کرد که چرا و چگونه این موقعیت - وضعیت مرزی شکل گرفته است ؛ این موقعیت - وضعیت مرزی چه تبعاتی برای جامعه ما داشته است ؛ چه آینده های اجتماعی  برای جامعه ما به لحاظ وجود این بحران ها و آنومی ها متصور است ؛و این که چگونه می توان تلاش نمود تا این مساله جامعه شناختی کلان،که تشعشع آن برای سطوح خرد و میانه ونیز ملی و منطقه ای و محلی وشهری و روستایی و عشایری نیز بسیار قابل ملاحظه است،به صورت  جامعه شناختی آن فهم و حل شود.

کلید واژه ها

تحولات جامعه ای؛ایران معاصر؛وضعیت آنومیک؛هراس اخلاقی؛بیم فرهنگی؛امید اجتماعی؛تغییرات دینی ،معنوی،اخلاقی؛بحران معنویت،اخلاقیت،عقلانیت ومدنیت؛جامعه شناسی فلسفی تاریخی؛جامعه شناسی دین؛فلسفه اجتماعی ؛ فرهنگ ایرانی اسلامی .

***

خلاصه بحث

[1 ]

خصیصه کنونی بنیانی جامعه ایران معاصر قرار گرفتن در یک وضعیت"آنومیک"است:"در میانه هراس اخلاقی،بیم فرهنگی، امید اجتماعی". اما خود این وضعیت آنومیک هم ناشی از هم افزایی دو دترمینانت مهم است : "تحولات جامعه ای" و به تبع آن  "تغییرات دینی، معنوی، اخلاقی ".این ها نقطه ارشمیدسی مساله اصلی و  شالوده ایران معاصرند:"بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت ".

[2]

بنابراین بحث اصلی ما پیرامون ماهیت جامعه شناختی این مساله(بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت ومدنیت) و مضامین کلیدی پیرامون فضای مفهومی آن است:«تحولات جامعه ای؛ تغییرات دینی، معنوی،اخلاقی؛ وضعیت آنومیک؛ هراس اخلاقی؛ بیم فرهنگی؛ امید اجتماعی».

[3 ]

بنابراین در قالب پروبلماتیک، منطقا باید از « چیستی و چرایی و چگونگی مساله "بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت"» بحث صورت گیرد.

[4]

لذا ابتدا پرسش خواهد شد که :

«آنومی چیست؟؛ وضعیت آنومیک چیست؟؛هراس اخلاقی،بیم فرهنگی و امید اجتماعی به چه معناست ؟».

[5 ]

آن گاه خواهیم پرسید :

«تحولات جامعه ای ایران معاصر  چرا  و چگونه رخ داده اند ؟؛ این ها چگونه به تغییرات دینی و معنوی و اخلاقی منجر شده اند ؟؛ جنس و آلیاژ این تغییرات چگونه است ؟».

[6 ]

و سپس تر به این پرسش خواهیم رسید که :

«هم افزایی تحولات جامعه ای ایران معاصر و تغییرات تابعی آن در دین ورزی و معنویت گرایی و اخلاق مداری چرا و چگونه به وضعیت آنومیک منجر شده است ؟».

[7 ]

و نهایتا نیز با این پرسش مواجه خواهیم شد که :

«قرار گرفتن جامعه ایران معاصر در میانه یک موقعیت - وضعیت مرزی که سرشار از "هراس اخلاقی،بیم فرهنگی،امید اجتماعی"است؛ چه سرنوشت جامعه شناختی برای این جا و اکنون و آینده ما رقم خواهد زد ؟ ».

[8 ]

و این پرسش پرسش ها که :

« سرنوشت جامعه شناختی  که به واسطه این وضعیت آنومیک برای این جا و اکنون و آینده ما رقم خواهد ، با "بحران معنویت و اخلاقیت و عقلانیت و مدنیت"که دامن گیر جامعه ایران معاصر شده است، چه خواهد کرد؟ و ما چه باید بکنیم؟از چه چیزی بیم داشته باشیم؟و به چه باید امیدوار باشیم؟»(چیزی شبیه پرسش های فلسفه عقلانیت انتقادی کانت) .   

[9 ]

ما این پرسش ها را - ازحیث متدیک و تئوریک- برمبنای یک"جامعه شناسی فلسفی تاریخی "به سمت پاسخ های تجربی تاریخی جهت خواهیم داد. و لذا حسب مورد  و اقتضائات بحث و کشش داده ها نیز از"جامعه شناسی های فرهنگی،سیاسی،حقوقی و اخلاقی" و نیز "مطالعات فرهنگی"بهره خواهیم برد.و درنهایت امر نیز دلالت های تئوریک و آمپیریک حاصل شده را با ارجاع به "انسان شناسی دین " و "جامعه شناسی دین" بسط خواهیم داد.

[10 ]

و اما از آن جا که هر گونه جستار از نوع "جامعه شناسی فلسفی تاریخی" نیز ناگزیر از کشانده شدن به سمت تحلیل های هنجاری و ارزش گذارانه با هدف ارائه راهبردهای جامعه شناختی به قصد تلاش برای حل مساله و تمشیت زندگی اجتماعی است؛ لذا مانیز در این نوشتار وفادار به "جامعه شناسی فلسفی تاریخی" تلاش خواهیم نمود، با اتکا به یک"فلسفه اجتماعی" این مهم را برای  بحث  و گفتگو در باره مکانیزم فهم و حل "مساله وضعیت آنومیک جامعه ایران معاصر "بکارگیریم.

[11]

اما ایده کلیدی مفروض ما نیز (در مواجهه با این مساله و پرسش ها و درمسیر رسیدن به پاسخ این پرسش ها) این است که :

 آ)بخشی اندک از "وضعیت آنومیک" این جا و  اکنون ما ، صرفا میراث گذشته تاریخی ما است ؛ اما بخش اعظم آن محصول سیاست ورزی های اکنونی است که مغایر با یک "عقلانیت استاندارد و نرمال" تجربه شده موفق جهانی است.

ب) زین سبب "بحران های معنویت – اخلاقیت"  ونیز "بحران های عقلانیت – مدنیت" هم تابعی هستند از این دست سیاست ورزی ها درسطوح خرد و میانه و کلان.

پ) اما بحران های موصوف در جامعه ایران معاصر صرفا دست ساخت"سیستم"(نهاد حکومت ورزی و حکومت مندی و دولت)نیستند بلکه "خرده سیستم"(بخش های عمومی و خصوصی و بازار)نیز در آن مدخلیت علی دارند.

ت) بنابراین ما با یک میدان علی از مدخلیت علی مواجهیم که حاصل هم افزایی عملکرد نامناسب(بد کارکردی یا بی کارکردی)همه ساختارهای جامعه ای(اقتصادی،سیاسی،حقوقی،فرهنگی،اجتماعی)است.

ث)ضمن آن که در شکل گیری پروسه ای(تحولی و خودجوش و بی برنامه)یاپروژه ای(برنامه ریزی شده و تغییر مند)این وضعیت بحرانی و آنومیک در جامعه ایران معاصر و یا ترکیبی از این دو؛نمی توان تنها بر نقش "سیستم"(حکومت و دولت و نهادها وسازمان ها وساختارهای کارشناسی رسمی و بروکراسی) تاکید کرد،بلکه منطقا باید متوجه نقش و سهم موثر"زیست جهان"(ساختارها و فرآوردهای فرهنگی دست ساخت بیناذهنیتی کنش گران جامعه ای) نیز دراین مسیر بود. 

ج)به همین منوال باید گفت که در ایجاد بحران های موصوف و نیز به تبع ایجاد"وضعیت آنومیک" در ایران معاصر، کنش ورزی و کارگزاری نهادهای فرهنگی "جامعه مدنی و حوزه عمومی"(مدرسه و مسجد و دانشگاه و رسانه و افکارعمومی و شبکه های اجتماعی) نیز موثر مسئول مقصرند .

 [12 ]

لذا هرگونه تحلیل و توصیف و تبیین وتفسیر و تجویزی در خصوص مساله بحران های جامعه ایران معاصر و وضعیت آنومیک آن که منجر به  قرار گرفتن ایران درمیانه یک موقعیت - وضعیت مرزی(هراس اخلاقی بیم فرهنگی،امید اجتماعی) شده است؛ منطقا باید این پروبلماتیک جامعه شناختی را از حیث اقتضائات متدولوژیکی و  تئوریکی لحاظ کند.به هم چنین این پروبلماتیک باید در پرتوی "جامعه شناسی فلسفی تاریخی" موصوف راه "فهم مساله" را باز کند  و با "فلسفه اجتماعی" در مسیر "حل مساله "تلاش کند .

[13]

همه این ها البته در گروی فهم عمیق و دقیق و مستند از ملاحظات و مقتضیات "جامعه شناسی تاریخی تمدنی"مرتبط با یک "فرهنگ ایرانی اسلامی"پرپیشینه و پربار است.بی شناخت فرهنگ ایرانی اسلامی چند هزاره ای که نقطه ارشمیدسی آن"علم ودین" (مسجد و مدرسه و دانشگاه) بوده وهست وخواهدبود،نمی توان مطمئن از فهم جامعه شناختی این پروبلماتیک و حل جامعه شناختی مسایل مبتلابه آن بود.

[14]

 پس هم به یک توصیف تاریخی از "ایران و مساله ایران " نیازمندیم ؛ وهم به یک تبیین جامعه شناختی از "ساختار آنومی ایران"، به اضافه یک تفسیر انسان شناختی از " معنای کنش کنش گران ایرانی ".

---

a  این مقاله برای ارائه به همایش زیرتدوین شده است :

 [پنجمین همایش“کنکاش های مفهومی ونظری در باره جامعه ایران :دگرگونی ها و پایداری های جامعه ایران – امیدها وبیم ها” / تهران، انجمن جامعه شناسی ایران /  25 و 26 خرداد 1401].

  [email protected]

www.isa.org

***

b  پژوهش گر مطالعات اجتماعی علم ودین.

مدیر گروه دین - انجمن انسان شناسی ایران (IAA) .

www.iaa.org

عضو هسته پژوهشی علم و فناوری - موسسه آینده پژوهی جهان اسلام( IIWFS (.

www.iifws.com

***

[email protected]

www.for-mystudents.blogfa.com

telegram.me/@smnejatihosseini

twitter.com/sm Nejati  Hosseini