[دین و ارتقای سرمایه اجتماعی در فضاهای معنوی مذهبی]موسسه مطالعات و

[دین و ارتقای سرمایۀ اجتماعی در فضاهای معنوی مذهبی]

سایت موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران/ مرداد 1405

https://isr.ut.ac.ir/fa/article/250745940

08 مرداد 1405 00:43

کد خبر : 250745940

تعداد بازدید : 30

نشست علمی تخصصی «بقاع متبرکه و ارتقای سرمایۀ اجتماعی» از سلسله‌نشست‌های کنگره ملی حضرت بی‌بی حکیمه (س) با حضور جمعی از استادان پیشگام علوم اجتماعی، پژوهشگران جامعه‌شناسی دین، مدیران اجرایی نهادهای فرهنگی و دانشجویان مقاطع تحصیلات تکمیلی، روز 5 مرداد 1405 در تالار گفتگوی دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد. این نشست که به همت دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران و با همکاری سازمان اوقاف و امور خیریه و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تدارک یافته بود، بستری تخصص‌محور را برای کالبدشکافی وضعیت موجود سرمایۀ اجتماعی دینی در ایران، نقد سیاست‌گذاری‌های رسمی و ارزیابی نقش اماکن زیارتی در حیات اجتماعی معاصر فراهم آورد. در این رویداد علمی، سید محمود نجاتی حسینی، جامعه‌شناس دین و مدیر بخش جامعه‌شناسی دین در موسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، به عنوان سخنران به ارائۀ سخنرانی مشروح و نقادانه خود پرداخت.

نجاتی حسینی سخنرانی خود را با تبیین موقعیت و رسالت جامعه‌شناسی دین آغاز کرد و این شاخۀ علمی را یکی از مشروع کار‌ترین، مرجع‌ترین و کارآمدترین حوزه‌های دانش بشری برای فهم واقعیت‌های عینی جامعه دانست. وی با ابراز خرسندی از برگزاری این نشست در دانشکدۀ علوم اجتماعی دانشگاه تهران به عنوان نماد دانش دانشگاهی کشور و با قدردانی از استادان و مسئولان حاضر، تاکید کرد که پژوهش‌های جامعه‌شناختی نباید در حد توصیف‌های سطحی یا تجلیل‌های مناسکی محصور بمانند. به گفتۀ وی، وظیفۀ اصلی جامعه‌شناسی دین، آسیب‌شناسی شجاعانه، ارزیابی عقلانی مفاهیم و ارائۀ مدل‌های اجرایی و کاربردی به سیاست‌گذاران فرهنگی و نهادهای مدنی است تا بتوان بحران‌های عملیاتی در عرصۀ عمومی را مدیریت کرد.

مدیر بخش جامعه‌شناسی دین موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در ادامه وارد تبیین مفهوم‌شناختی «سرمایه اجتماعی» شد و آن را شبکۀ پیچیده‌ای از هنجارهای پذیرفته‌شده، روابط اجتماعی متقابل، رفتارهای جامعه‌پسند، آموزه‌ها و باورهای اخلاقی و دینی تعریف کرد که زیست انسانی، معنوی و اخلاقی جامعه را تسهیل و ارتقا می‌بخشد. وی برای عملیاتی کردن این مفهوم در تحلیل‌های جامع، سرمایه اجتماعی را دارای سه شاخص اصلی و سنجش‌پذیر شامل اعتماد اجتماعی، مشارکت اجتماعی و همبستگی اجتماعی دانست و به تشریح وضعیت نگران‌کننده هر یک از این شاخص‌ها مطابق داده‌های متقن پیمایش‌های ملی پرداخت.

در ارزیابی شاخص نخست، نجاتی حسینی اعتماد اجتماعی را هستۀ مرکزی حیات اجتماعی خواند و با ارجاع به پیمایش‌های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مراکز سنجش دگرگونی‌ها اجتماعی کشور، نسبت به جابه‌جایی‌های معنادار در مرجعیت‌های اجتماعی هشدار داد. طبق داده‌های موجود، میزان اعتماد اجتماعی به نهادهای دینی و روحانیت در سال‌های اخیر به دلایل گوناگون به پایین‌ترین سطوح تاریخی خود رسیده و در کانال‌های تک‌رقمی افت کرده است. در مقابل، بیشترین میزان اعتماد اجتماعی همچنان متعلق به معلمان مدارس است و حتی اساتید دانشگاه‌ها و نهادهای انتظامی در مراتب بعدی قرار می‌گیرند. وی این افت اعتماد به مرجعیت‌های رسمی دینی را نشانه‌ای جدی از گسست میان ساختار اداری دین و نهادهای جامعه دانست.

در تشریح شاخص دوم، وی مشارکت اجتماعی را به معنای حضور آگاهانه، ارادی، مدنی و غیرانتفاعی شهروندان در مسئولیت‌های حوزۀ عمومی و جامعۀ مدنی تعریف کرد و یادآور شد حضوری که با پاداش‌های مالی، اجبار سازمانی یا انگیزه‌های دستمزدی شکل بگیرد، از مفهوم اصیل مشارکت اجتماعی خارج است. وی با اشاره به منحنی نزولی مشارکت اجتماعی و سیاسی در کشور طی سال‌های اخیر، میزان حضور مردم در انتخابات‌های اخیر را نمادی عینی از این چالش ساختاری دانست که نیازمند بازنگری جدی در فرآیندهای جامعه‌پذیری و اعتمادبخشی است. وی از سوی دیگر در تبیین شاخص سوم، همبستگی اجتماعی را به یک ارکستر سمفونیک تشبیه کرد که در آن تکثر سازها و صداها در نهایت به نوایی یکپارچه، ملی و توحیدی منجر می‌شود و نشان‌دهنده هم‌نوایی میان دیپلماسی رسمی، میدان اجرایی و خواست عینی شهروندان است.

بخش دیگری از سخنان مدیر بخش جامعه‌شناسی دین موسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران به مسئله ‌شناسی نظری و شکاف مفهومی میان تعاریف الهیاتی و جامعه‌شناختی از دین اختصاص داشت. وی شرح داد که متفکران سنتی و حوزوی از یک سو و جامعه‌شناسان از سوی دیگر، غالباً با دو زبان متفاوت دربارۀ دین گفتگو می‌کنند. در تعریف سنتی و کلامی، دین مجموعه‌ای از احکام و تعالیم فرستاده‌شده از سوی خداوند برای سعادت دنیوی و اخروی است؛ اما در تعریف جامعه‌شناختی، دین به عنوان یک نهاد، یک ساختار، یک کنش جمعی و یک زیرساخت معنابخش در حیات مدرن مرور می‌شود. وی تأکید کرد که برای دستیابی به مدل‌های کارآمد در مدیریت بقاع متبرکه، باید میان این دو نگاه پیوند برقرار شود و کارکردهای عینی و ساختاری دین در دنیای معاصر به رسمیت شناخته شود.

نجاتی حسینی در ادامه به ارزیابی نقادانه بیش از ۳۰۰ تا ۴۰۰ عنوان مقاله، پایان کار‌نامه و گزارش پژوهشی انجام‌شده در کشور پیرامون نسبت دین و سرمایۀ اجتماعی پرداخت. وی تصریح کرد با وجود آنکه این پژوهش‌ها همبستگی کلی و مثبت میان دین‌داری و سرمایۀ اجتماعی را نشان می‌دهند، اما دچار یک نقص ساختاری و راهبردی هستند؛ زیرا نتوانسته‌اند مدلی جزئی‌نگر و کاربردی ارائه دهند که نشان دهد سازمان اوقاف، وزارت ارشاد و متولیان بقاع متبرکه چگونه و با چه فرآیندهای عملیاتی می‌توانند از این سرمایه برای حل مسائل عینی جامعه و نوسازی زیست دینی استفاده کنند.

وی در بخش دیگری از تحلیل خود، چهار عارضه و خطر بزرگ شامل تضعیف، تخریب، تحریف و دولتی‌شدن را به عنوان مخاطرات اصلی سرمایه اجتماعی دینی در ایران معرفی کرد. تضعیف بر اثر رهاشدن و فرسایش ظرفیت‌های موجود رخ می‌دهد، اما تخریب زمانی اتفاق می‌افتد که فضاهای دینی و مراسم مذهبی برای مقاصد سیاسی، جناحی و منازعات قومیتی سوءاستفاده شوند که این امر دافعه شدید ایجاد کرده و سرمایۀ اجتماعی را نابود می‌سازد. تحریف نیز مسخ شدن مفاهیم اصیل اعتماد و مشارکت و فروافت آن‌ها به اطاعت مناسکی یا مانورهای شکلی است.

با این حال، به زعم نجاتی حسینی، حیاتی‌ترین چالش موجود، دولتی‌شدن و سیاسی‌شدن دین است. وی با تمایز نهادن میان تشیع و دین‌داری اصیل مردمی در برابر دین اداری و حاکمیتی، یادآور شد که در دین‌داری مردمی به دلیل اداره امور توسط خود جامعه، خلوص، اعتماد و ایثار در بالاترین سطح قرار دارد. اما با دولتی شدن نهادهای دینی و ورود بروکراسی حاکمیتی به اداره بقاع متبرکه، اعتماد عمومی دچار افول شدید شده است؛ زیرا مردم احساس می‌کنند نهادهای دینی از کارکرد واقعی خود فاصله گرفته‌اند.

تحلیل تحولات رفتاری جامعه ایران در عرصۀ زیارت و گردشگری معنوی، از دیگر محورهای مهم سخنان وی بود. وی با ارائۀ شواهد میدانی تأکید کرد که الگوی زیارت در جامعۀ معاصر ایران در حال جابه‌جایی از زیارت مناسکی رسمی به سمت حضور در فضاها و مزارات معنوی و مفاخر ملی است. حضور گسترده مردم در آرامگاه حافظ و سعدی در شیراز که در ایامی چون سال تحویل چندین برابر اماکن زیارتی رسمی است، یا جایگاه توس و آرامگاه فردوسی در خراسان و حتی پدیده‌های پنهانی چون کلیساهای خانگی، بیانگر است که عطش معنوی جامعه کم نشده، بلکه جامعه به دنبال معنویتی آزاد، غیررسمی، جامعه‌محور و هویت‌بخش است.

نجاتی حسینی تحقق کارکردهای مثبت سرمایه اجتماعی دینی را مستلزم وجود زمینه‌های روان‌شناختی-اجتماعی در چهار سطح شامل دانش دینی، آگاهی دینی، تعلق دینی و تعهد دینی دانست. وی با اشاره به بن‌مایه‌های تاریخی هویت ایرانی خاطره‌نشان ساخت که میراث فرهنگی ایران در طول تاریخ هیچ‌گاه سکولار نبوده و همواره بر پایۀ معنویت و توحید استوار شده است. وی حتی اشاره به کوروش بزرگ در متن تورات به عنوان ماشیح یا مسیح خدا و فرستاده خدا را گواهی بر پیوند دیرپای هویت ایرانی با معنویت و اخلاق دانست.

مدیر بخش جامعه‌شناسی دین موسسۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران در بخش اتمامی سخنان خود، چهار راهبرد کلیدی را برای نوسازی ساختاری نهادهای دینی و بقاع متبرکه پیشنهاد کرد. راهبرد نخست، کاربست دین به عنوان موتور محرک توسعۀ اجتماعی و حل چالش‌های عینی نظیر فقر، نزول آسیب‌های اجتماعی و تقویت خیرخواهی عمومی است. راهبرد دوم، نوسازی هم‌زمان نرم‌افزاری با ابزارهای نوین رسانه‌ای، سخت‌افزاری با طراحی فضاهای زیباشناختی و آرامش‌بخش، سازمان‌افزاری با خروج از بروکراسی صلب و واگذاری اداره امور به هیئت‌امناهای مردمی، و انسان‌افزاری با آموزش خادمان کارآمد و برخوردار از آگاهی جامعه‌شناختی است.

راهبرد سوم، گذار شجاعانه از دین دولتی به سمت دین جامعه‌محور و واگذاری مدیریت اماکن زیارتی به نهادهای مدنی و محلی است، به‌طوری که حاکمیت صرفاً نقش تسهیل‌گر و نظارتی داشته باشد. راهبرد چهارم نیز بر نگاه سیستمی به بقاع متبرکه به عنوان واسط و میانجی میان متن دینی، سازمان‌های اجتماعی و کنشگران عمومی تأکید دارد تا این اماکن به کانون‌های حل اختلاف‌های محلی، آموزش‌های شهروندی و تحکیم همبستگی ملی تبدیل شوند.

این نشست علمی با تأکید نجاتی حسینی بر لزوم شجاعت در بازنگری رویکردها و بازگرداندن ادارۀ امور دینی به آحاد مردم، و سپس قدردانی مسئولان دانشکدۀ علوم اجتماعی و برگزاری جلسۀ پرسش و پاسخ میان دانشجویان و استادان به کار خود پایان کار داد.

پیوست

گزارش‌ خبرگزاری‌ها در مورد این نشست

https://fa.shafaqna.com/news/2321739

https://jamejamonline.ir/fa/news/1560782

https://www.razavi.news/fa/news/130625

https://oghaf.ir/news/563002668486

https://www.mehrnews.com/news/6900917

https://iqna.ir/fa/news/4366484

https://defapress.ir/fa/news/851098

https://www.imna.ir/news/991830