siciology of religion lecture( smnejatihosseini-2016)

درسگفتار جامعه شناسی دین : در باره مباحث" تعریف دین"

( دانشگاه آزاد تهران مرکزی- دانشکده علوم اجتماعی/گروه جامعه شناسی :جلسه 4 ابان 1395 )

سید محمود نجاتی حسینی (مدرس جامعه شناسی دین)

بخش اول: طرح مساله تعریف دین و چند پرسش دراین خصوص

مقدمه

ارائه مباحث در باره تعریف دین به دو دلیل مهم اند:

اول – این تعاریف نقطه عزیمت شکل گیری جامعه شناسی دین هستند؛

دوم- خود این تعاریف نیز هم محل مناقشات درون جامعه شناسی دین( بین نظریه پردازان اجتماعی دین مانند دورکیم ، وبر ، ترنر ، برگر و .... ونیز شارحان و طرفداران آن ها با هم ) بوده و شده است ؛ وهم محل منازعات فکری برون جامعه شناسی دین( بین دین پژوهی های متنوع مانند فلسفه دین ، الاهیات، انسان شناسی دین ، روان شناسی دین ، تاریخ ادیان و .....) قرار گرفته اند.

ازین رو به نظر ما لازم است دانشجوی کلاس و مخاطبان علاقمند جامعه شناسی دین در ابتدای امر با این مباحث و مجادلات پیرامون ان بیش تر و بهتر آشنا شوند. بنابراین ان چه د رادامه خواهد امد خلاصه ای است از مباحث ضروری و کلیدی تر مرتبط با تعریف دین .

(1 ) چند پرسش اساسی اولیه

طرح بحث می طلبد که ابتدا به طرح چند پرسش بپردازیم ،ولو این که پاسخی هم برای آن فراهم نکنیم .اهمیت این پرسش ها از این جهت است که ذهنمان را نسبت به مناسب بودن یا احتمالا مناسب نبودن مباحث مربوط به تعاریف دین هوشیار و روشن میکند.اما پرسشهایی که باید پرسید و مورد تامل قرار داد:

الف) ایا تعاریف متنوع و مختلف و متفاوتی که در دین پژوهی های سنتی و مدرن و غربی یا شرقی و یا اسلامی و یهودی – مسیحی از " دین " و ماهیت وسرشت و سرنوشت ان به عمل آمده است ؛ ناظر به یک دین و امر دینی واحد و حقیقی هستند ؟

ب)یا این که این تعاریف ، مرتبط و معطوف به دین های متنوع و دین دار ی ها ی مختلف و امرها ی دینی متفاوت از هم و بعضا متضاد با یکدیگر هستند؟

ج) و بالاخره شاید این تعاریف از دین، ذاتی دین نیستند و بیش تر عرضی و اقتضایی و موقعیتی و موقتی اند؟

باری ، هر چند فعلا قصد نداریم برای این پرسش ها پاسخ های قانع کننده و موجه و منطقی فراهم نمایییم اما درعین حال لازم است در باره اصل و کلیت این پرسش ها تامل و مطالعه کنیم.اما برا ی نمونه اشاره ای مختصر به دو پاسخ موجه در این باره خالی از لطف نیست:

اول- ممکن است تعاریف موجود دین در باره دین داری ها باشند تا خود دین

دوم- احتمال دارد این تعاریف خصوصا تعاریف مندرج د ردین پژوهی ها ی مدرن بیشتر مرتبط با دین داری ها ی یهودی - مسیحی باشند و سبک های دین داری در جامعه مدرن تا دین دار ی از نوع اسلامی و سنتی آن

سوم- به هرحال واقعیت این است که در دین پژوهی ها ی مدرن از نوع الاهیات و فلسفه دین و جامعه شناسی دین و انسان شناسی دین، نسخه دینی قابل تامل و تفحص در این مطالعات عمدتا دین داری مدرن و عرفی شده از نوع فرهنگ دینی یهودی - مسیحی ان است تا فرهنگ اسلامی و یاحتی شرقی ان

(2 ) در باره ادیان ابراهیمی