[نشست "امر قدسی وتوانش رسانه ای شدن"] گزارش خبری اندیشکده افرا /4 شهریور 1402

[1 "امر 1 1 1 ای شدن"]

1 1 1 1 / 4 شهریور 1402

*گزارش تحلیلی مباحث نجاتی حسینی در لینک تلگرامی زیر :

https://t.me/smnejatihosseini/6810

شهریور ۴, ۱۴۰۲

در آخرین روز از مردادماه دومین نشست از سلسله نشستهای اندیشهورزی اندیشکده افرا با عنوان امتداد امر قدسی در جادههای خاکی کربلا، در پارک اندیشگاهی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست دکتر علی انتظاری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی؛ دکتر سید محمود نجاتی حسینی، مدیر گروه دین انجمن انسانشناسی ایران و دکتر حامد قدیری، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب به بحث گفتگو پرداختند. محور گفتگوی کارشناسان این نشست حول این سوال بود که آیا امر قدسی امکان بازنمایی در رسانه را دارد یا خیر؟ در ادامه گزارشی از این نشست ارائه شده است

در آغاز نشست دکتر نجاتی حسینی به برداشتهای مختلف از امر قدسی اشاره کردند و گفتند: ابتدا باید امر قدسی را تعریف کنیم و ببینیم امر قدسی چیست. در این زمینه برداشتهای مختلفی از امر قدسی وجود دارد؛ برداشت اول، امر قدسی را یک امر هیبتآور میپندارد. برداشت دوم که در قالب نظریه دورکیم هم میتوان آن را مطرح کرد امری است که انسان را به متافیزیک وصل میکند. برداشتxadهای دیگری در این مورد هم وجود دارد. اما اگر امر قدسی به عنوان یک امر اجتماعی تعریف شود امکان رسانهای شدن آن وجود دارد. به عبارتی بخش ملموس امر قدسی مجموع باورهاست که میتواند رسانهای شود. بنابراین تعریف ما از امر قدسی در بازنمایی کردن رسانهای آن تاثیرگذار است. اما مشکل رسانههای دینی ما همین است که نمیتوانند به خوبی و با زبان جدید به بازنمایی امر قدسی بپردازند. زیرا شکافی بین منبر و ممبر (مخاطب) وجود دارد.

در ادامه دکتر انتظاری با نگاهی تاریخی به بحث عنوان کرد: وجه رسانهای دین همواره همراه دین بوده است. حتی خود خداوند هم در قالب قران به عنوان یک رسانه صحبت کرده است. نهضت عاشورا هم به خاطر یک پیام رسانهای اتفاق افتاد و حرکت امام سجاد (ع) و حضرت زینب (س) بعد از واقعه عاشورا برای رساندن این پیام بود. از نظر عضو هیئت علمی دانشگاه علامه، امر قدسی قابلیت رسانهای شدن را دارد و باید پیوست رسانهای داشته باشد. بنابراین پیوست رسانهای پیوست دائمی امر قدسی است. باید توجه داشت که امر قدسی نمیتواند در حالت انزوایی اتفاق بیافتد و اتفاقا بخش مهمی از آن در ارتباط با دیگران روی بدهد به همین دلیل هم میتوان رسانهای کرد. اصلا اینکه بعد رسانهای امر قدسی نادیده گرفته شود کار درستی نیست. کمااینکه مقام معظم رهبری هم در بیانات اخیر خود به اهمیت منبر اشاره داشتند و این نشاندهندهی اهمیت جنبه رسانهای امر قدسی است.

ایشان در بخش دیگری از سخنان خود یادآور شدند که مهم است که امر قدسی از طریق چه رسانهای بازنمایی میشود. به عنوان مثال تلویزیون در آغازگاه خود به عنوان یک تفریحگاه و تفرجگاه طراحی شده است. یعنی قالب تلویزیون یک قالب تفریحی است بنابراین بازنمایی امر قدسی در تلویزیون ممکن است با مقاومتی مواجه شود. پس اگر تصمیم در صدد هستیم در رسانهای با چنین قالبی برای بازنمایی امر قدسی بپردازیم باید برداشت خود را از آن رسانه اصلاح کنیم. درغیر این صورت هر بازنمایی که در این رسانه اتفاق بیفتد دچار مقاومت میشود.

دکتر انتظاری خودِ اربعین را به عنوان یک ابررسانه معرفی کرد که باقی رسانهها را در خود میبلعد. یعنی افراد با حضور مستقیم خود مهرورزی را از طرف میزبانان با تمام وجود احساس میکنند. همین امر پیاده روی را به عصای موسی تبدیل کرده که انگاره رسانههای دیگر را در خود حل کند.

دکتر قدیری، معتقد بود که بازنمایی امر قدسی در رسانه امکانپذیر است اما با توجهاتی، اگر امر قدسی بخواهد در رسانه بازنمایی شود باید به صورت کتوم بازنمایی شود و خیلی عیان و آشکار نباشد در حدی که فقط از کنار آن رد شویم باید یک روایت کتوم انجام شود. زیرا اگر این امر به صورت کامل بازنمایی شود به یک آبژه تبدیل شده و به امر زمینی تنزل خواهد یافت. به این ترتیب ایشان به این نتیجه رسید که اساسا بازنمایی امر قدسی به صورت کامل ممکن نیست زیرا بازنمایی رسانهای حقیقتزدا و قداستزداست. و اصلا کار رسانه سرگرمی است. پس تنها کاری که برای رسانهای کردن امر قدسی میتوان انجام داد این است که روایت کتومی را میتوانیم ارائه بدهیم. عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان از فیلم “روز واقعه” به عنوان شاهد مثال این امر یاد کردند که در آن روایت کتومی صورت میگیرد، به عاشورا نزدیک میشود اما وارد خود عاشورا نمیشود و از کنار آن رد میشود. این کار کتوم است و در نتیجه قداست زدا نیست.

دکتر نجاتی حسینی در تایید و تکمیل صحبت دکتر قدیری گفتند، اربعین اگرچه خود یک پیام است اما نیازمند یک کانال و رسانه دارد تا با مواضع فنی بیان شود. یعنی با استفاده از مواضع فنی بر موانع موجود در رسانهای کردن امر قدسی غلبه نماید و برخی از جنبههای امر مقدس را بازتاب بدهد. اگر امر قدسی خیلی متافیزیکی شود غیرقابل دست یافتن میشود. اگر خیلی هم زمینی شود قداستش را از دست میدهد. همین امر هم باعث میشود که کار با رسانهی دینی خیلی راحت نباشد و گرفتن مخاطب برای یک رسانهی دینی کار سختی باشد.

دکتر انتظاری در بخش دوم صحبتهای خود از شکلگیری قطب جدیدی صحبت کردند؛ اینکه در جهان چند قطبی، قطب جدیدی در حال تولد است که این پیادهروی اربعین جنین قطب در حال تولد است. پس رسانهی این قطب جدید و روابط آن هم با رسانهی قطب هژمون متفاوت خواهد بود. در این قطب وحدت زمین و آسمان را داریم و دیگر خبری از تقابل زمین و آسمان نیست. این نگاه نقش رسانه در مورد موضوع اربعین را دوچندان میکند. و البته باید تلاش رسانه در بازنمایی مردمی بودن پیادهروی اربعین باشد که اتفاقا عموما این وجه در رسانه دیده نمیشود. در صورتی که مردم قدرتمندند. به جای اینکه خود حکومت وارد شود باید مردم را وارد عرصه کند و خود نقش تسهیلگری داشته باشد. رسانه هم باید این بخش را تسهیل کند و در مورد اینکه کجای کار پیادهروی نیازمند یاری مردم است اطلاعرسانی کند و نشان دهد که این کار مردمی است.

رسانه نباید عین مناسک را نشان بدهد بلکه باید نمادهای مناسک را طوری بازنمایی کند که مردم آن مناسک را بشناسند. همچنین رسانه باید مردم را از وجود تفاوتهای فرهنگی بین شرکتکنندگان در مراسم اربعین مطلع کند و شرکتکنندگان را به فهم مشترکی از این امر رویداد برساند.

دکتر قدیری با طرح این موضوع که ما در عصری هستیم که دارای مختصاتی است گفتند: یعنی از یک طرف رسانه در تلاش برای حقیقتزدایی است و از طرف دیگر بعد سرگرمی دارد. در عین حال فعالیت در رسانه یک امر ضروری است. همین ما را بین دو ضرورت گرفتار کرده است. یک ضرورت قدسیزدایی و بعد سرگرمی داشتن رسانه و ضرورت انجام کاررسانهای برای امر دینی و قدسی! پس باید به دنبال راه چارهای گشت که درعین رسانهای کردن امر قدسی دچار قدسیزدایی نشویم. که خوب برای رسیدن به این راه چاره باید اندیشید و راهکار ارائه کرد که در عین اینکه قداست زدایی اتفاق نمیافتد بخشی از حقیقت هم منکشف شود.

در پایان دکتر نجاتی حسینی [بیان کرد ]حضور مخاطبین اربعین در شبکههای اجتماعی مهم و تاثیرگذار هستند. اما حضور رسانهها در پیادهروی اربعین برای انکشاف و بازنمایی حقیقت آن ضروری است. آئین پیادهروی هم مردمی است و هم حکومتی اما متاسفانه رسانهها بیشتر بر جنبهی حکومتی تمرکز کردهاند. این باعث میشود جنبه مردمی بودن در هیاهوی رسانهای گم شود. حتی رسانههای شهروند خبرنگار هم بر جنبه حکومتی بودن رویداد اربعین بیشتر تمرکز کردهاند.

دکتر انتظاری در جمعبندی صحبتهای خود توصیه کردند که رسانهها به جای تمرکز بر جزئیات تلاش کنند تا فراروایتی را بازنمایی کنند مبنی بر اینکه در این پیادهروی اتفاقی میافتد که باید باشی تا بتوانی ان را درک کنی. این فضا، فضای سبک زندگی اسلامی است که متفاوت از سبک گردشگری است.

دکتر قدیری در پایان صحبتهای خود گفتند که “من مطمئن نیستم پدیده اربعین امر قدسی باشد. اینکه پیادهروی اربعین امری قدسی است یا خیر محل بحث و گفتگو دارد.” دکتر حسینی نیز در تائید صحبت ایشان گفتند این سوال درستی است و باید به آن توجه کرد.

افرا

شهریور ۴, ۱۴۰۲

جدیدترین اخبار افرا

دکتر حامد قدیری-دکتر علی انتظاری-دکتر نجاتی حسینی-پارک اندیشگاهی -دانشگاه تهران